Opnieuw verbinden met de aarde, de natuur echt beleven, ecologisch boeren, en nog heel veel meer – het is er allemaal dagelijks om ons heen en de Boodschap is duidelijk: we zijn als mens losgeraakt van onze natuurlijke wortels en dat moeten we nodig herstellen. Dat is een zinnige constatering, maar hoe werkt dat dan?
Het klopt allemaal. We gebruiken onze hersenen veel te eenzijdig: alleen de linkerhelft waarmee we alles uiteenrafelen en analyseren, terwijl juist de rechterhelft dat alles moet integreren en verdiepen. We verdrinken in de details en missen het grote geheel. En met die verdraaide hersenen maken we onze samenleving en onze cultuur ook fundamenteel gespleten en verdeeld. Iain McGilchrist legt het uitvoerig uit in The Master and His Emissary (Nederlands: De meester en zijn afgezant) – en hij heeft helemaal gelijk. 
Paul Kingsnorth beschrijft het glashelder in Against the Machine (Nederlands: Tegen de machine): hoe de westerse samenleving is verworden tot een machine die gemeenschappen ontwortelt en versplintert, die heel de aarde plundert voor grondstoffen en energie en die daarmee de mens berooft van zelfs zijn of haar ziel. Lees die boeken met aandacht!
Vergroenen
Maar inmiddels is dat aarden en herbronnen ook allang gewoon handel geworden. Als de markt ergens goed in is, dan is het in het kapen van elk nieuw idee om daar meteen geld uit te slaan. Het staat in Happinez, het hoort bij het oeverloze aanbod voor spiritualiteit (willekeurig voorbeeld). Ik kijk altijd even wat zo’n website doet als ik de adblocker uitzet…
Alle natuurbeheerders doen voortdurend een appèl op ons om toch vooral hun natuur te komen ‘beleven’. Staatsbosbeheer werkt aan een groene toekomst, Natuurmonumenten wil een natuurrijker Nederland en de Waddenvereniging maakt graag het verschil. En dus leggen we overal weer ‘natuur’ aan. We graven ons een slag in de rondte om weer natte landen en meanderende beken te krijgen. We leveren slag tegen plantaardige en dierlijke ‘invasieve exoten’, we laten de wolf weer terugkeren. Leve de natuur – maar dan wel volgens onze beleidslijnen en beheersplannen.
Vergroening – niet zelden gewoon greenwashing – is een prioriteit voor heel het bedrijfsleven en alle overheden. Behalve dan voor de tabaksindustrie, maar die moest toch al verdwijnen. Alle supermarkten verkopen ‘biologische’ voeding – is er dan ook synthetische? – en de Lidl doet nu zelfs in ‘biologische boeketten’. En dat gaat allemaal door tot voorbij onze laatste adem getuige alle natuurbegraafplaatsen die her en der verschijnen.
Begrijp me niet verkeerd: daar zit vast allemaal een hoop goede wil achter en zinvolle uitkomsten eraan vast. Ik wandel ook graag in de natuur en dat geeft een hoop rust in het hoofd, plus meer energie bij minder kilo’s. En het klopt zeker: ‘alles zou beter lopen indien men meer zou lopen’ (naar het woord van Johann Gottfried Seume, die zelf helemaal van bij Dresden naar Syracuse liep, en weer terug).
En ja, al meer dan veertig jaar bakken wij ons eigen brood met meel van de plaatselijke molen, eten we geen vlees of worst, laat staan onreine zaken als mosselen of inktvis, bereiden we onze maaltijden met verse (seizoens-)groenten, granen en bonen, en eten we vers fruit en noten. We missen alleen aanleg, tijd en ruimte voor het zelf verbouwen van dat voedsel. Kleine zonden blijven: een patatje, een pizza of een gado-gado. En we vertikken het om bier, wijn of whisky te laten staan. Je moet tenslotte geen Heilig Moeten willen maken van al dat groene leven. In elk geval waren wij door de bank genomen al groen voordat het zo heette.
Inmiddels heeft zelfs de kerk, die nooit voorop loopt bij vernieuwing of verandering, dit allemaal ontdekt. Als ik onze leefstijl leg langs de meetlat van GroeneKerken, dan zijn wij allang niet meer de ‘alternatievelingen’ waarvoor anderen ons ooit hielden, maar eigenlijk brave moderne kerkleden met een gezonde groene kleur.
Drie dingen
Maar toch zit al dat verbinden met de aarde, dat beleven van de natuur en dat vergroenen van ons voedsel mij steeds meer dwars. Waarom? Om met ouwe Joop den Uyl te spreken: ‘Drie dingen.’
1. In de eerste plaats omdat alles zonder pardon en zonder uitstel wordt geperst in het keurslijf van de heilige vrije markt. Onder slappe excuses als ‘het moet wel betaald worden’ of ‘je moet er draagvlak voor hebben’ gaat alles door het materialistische en functionele filter van het consumeren. Het gaat om producten en diensten, om normen en streefgetallen, vooral om heel veel cijferwerk. Want cijfers zijn harde feiten, toch? Zo lijken we een fundamentele en existentiële crisis terug te kunnen brengen tot een probleem. En we weten allemaal: onze leiders en bestuurders denken niet in problemen, maar in oplossingen.
We puzzelen ons te pletter om onze eigen energierekening naar beneden te krijgen, maar stappen onnozel en onbezonnen in de nieuwe AI-hype, waarvoor de datacentra voor het 2030 is pakweg 10% van alle Nederlandse energie gaan verbruiken, plus scheepsladingen water voor de koeling. Het mooie plaatje van GroeneKerken bovenaan dit stuk laat keurig twee elektrische auto’s zien, maar grappig genoeg ook meteen vier e-bikes. Kunnen kerkgangers niet meer zonder batterij fietsen in ons vlakke land? En wat doen we met de ongeveer 100.000 afgewerkte fietsbatterijen die jaarlijks op de afvalberg belanden? Kortom we laten ons weer gewoon in de luren leggen door de reclame.
2. Wat ik dan vervolgens mis is werkelijk fundamentele kritiek. Paul Kingsnorth heeft die zeker wel en zijn antwoord komt uit bij religieuze overwegingen. Want het is niet gewoon een technologisch probleem. Gewoon meer schone energie, slimme computers, groene producten en dan kunnen we weer een hele tijd vooruit. Want de crisis zit aanzienlijk dieper. Namelijk dat we ons contact met de aarde verloren hebben en daarom heel onze aardbol bezien als bruikbare grondstof. En grondstoffen hebben geen ziel of leven. Het is de oerzonde uit de bijbelse verhalen: de menselijke wens om een god te zijn – waarbij die god dan steevast almachtig is. Terwijl het bijbels Hebreeuws niet eens een woord heeft voor ‘almachtig’. Maar luister vandaag naar een willekeurige tech-guru en je stuit binnen twee zinnen op precies deze wens.
De ’tichelstenen’ uit het verhaal van de torenbouw van Babel hebben wij allang vervangen door beton en asfalt en ’torens tot in de hemel’ bouwen we bijna overal, dat wil zeggen: overal waar het geld in grote stromen vloeit. Want als we nog één God over hebben gehouden na alle secularisatie dan het is toch deze: de God Geld, ofwel het Kapitaal. Waar in de klassieke theologie God oneindig en onzichtbaar, alwetend en almachtig was, daar passen we vandaag al deze ‘goddelijke attributen’ naadloos toe op het Kapitaal. Overigens zonder daar ook maar een moment erg in te hebben, want ‘goddelijke attributen’? Dat is toch gewoon onzin? We hebben inderdaad God gedood, maar we vertikken het om Kapitaal als god te herkennen. Dáár zit de wortel van het kwaad.
En daar mis ik met name de stem van de kerk. Juist zij hoort te weten wat afgoden zijn. Niet het moralisme van ‘je auto’, ‘je vrouw’ of ‘je huis’, maar de kern van de zaak: geld is onze afgod. Dan is het niet verkeerd om groen te willen zijn, maar het is bij lange na niet genoeg. Zonnepanelen op het kerkdak, een voedseltuin eromheen en een GroeneKerken-app – daarmee wordt het fundamentele probleem nog helemaal niet genoemd: dat we God vervingen door Kapitaal. Een beetje profeet zou dat meteen zien. En vooral laten horen.
3. We hebben het in de kerk steeds over ‘de schepping’. Een zelfstandig naamwoord, iets waarmee we een ding, een zaak, een toestand aanduiden. Het hele Oude Testament kent dat zelfstandig naamwoord niet en het Nieuwe Testament in beperkte mate. Het gaat altijd om het werkwoord ‘scheppen’. Dat is een gebeuren, een creatieve daad, iets dat altijd voortgaat en waaraan wijzelf ook actief deel moeten nemen.
Als de kerk steeds begint te denken vanuit ‘de schepping’ wordt dat een object, een iets dat buiten onszelf ligt. En vanouds heeft ze dat iets beschouwd als ‘slechts materieel’, terwijl het uiteindelijk ging om dat wat hoger reikte: de hemelse sfeer. Wie dat bekende slotvisioen van Openbaring goed leest, weet beter. Het gaat om deze aarde en dan vooral om deze wereld anders. Aan het begin wonen de aartsvaders en -moeders in tenten, daarna laat God voor zichzelf een tent maken en in het visioen van Johannes woont God opnieuw in een tent. Scheppen is een beweeglijk proces tot aan de voltooiing toe. Het is hard werken, maar er rust geen hypotheek op.
Ik zie graag dat beweeglijke, beeldende, visionaire terug in wat de kerk zegt en doet. En dat is meer dan het gewone, meer dan het simpelweg uitvoeren van een ‘gebod’ om de schepping te bewaren. Laat de kerk alstublieft weer eens de moed en eer hebben om uit de pas te lopen met het materialistische en plat functionele marktdenken van de westerse wereld waaraan zij zich veel te makkelijk conformeert.